భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయంలో ప్రతి దేవతా రూపం వెనుక ఓ లోతైన తత్వం దాగి ఉంటుంది. ఆ తత్వాన్ని అత్యంత గాఢంగా వ్యక్తపరచే దేవుడు శివుడు. మెడలో నాగు, శరీరంపై భస్మ, చేతిలో త్రిశూలం, తలపై అర్ధచంద్రుడు.. ఇవన్నీ కలిసి శివతత్వాన్ని సంపూర్ణంగా ఆవిష్కరిస్తాయి. ముఖ్యంగా శివుడి జటలలో వెలిగే అర్ధచంద్రుడిని చాలామంది అందమైన అలంకారంగా మాత్రమే భావిస్తారు. కానీ పురాణాలు, ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాలు చెబుతున్న నిజం మాత్రం దీనికి పూర్తిగా భిన్నం.
సంహారం, సృష్టి రెండింటినీ సమంగా నిర్వహించే శివుడు సౌమ్యతకు కూడా ప్రతీక, ఉగ్రతకు కూడా ప్రతిరూపం. ఒకవైపు లోకక్షేమం కోసం విషాన్ని కంఠంలో నిలిపిన త్యాగమూర్తి, మరోవైపు తాండవంతో సృష్టినే కంపింపజేసే మహాశక్తి. ఈ విరుద్ధ స్వభావాల మధ్య సమతుల్యతే శివుడి అసలైన మహిమ. అదే సమతుల్యతను సూచించే శక్తివంతమైన ప్రతీకే ఆయన తలపైని అర్ధచంద్రుడు అని పండితులు చెబుతున్నారు.
పురాణ కథనం ప్రకారం సముద్ర మథన సమయంలో ముందుగా వెలువడిన కాలకూట విషం సృష్టిని నాశనం చేసే స్థాయిలో ప్రమాదకరం. ఆ విషాన్ని లోకరక్షణ కోసం శివుడు తన కంఠంలో నిలిపాడు. దీంతో ఆయన నీలకంఠుడయ్యాడు. అయితే ఆ విష ప్రభావంతో శివుడి శరీరంలో అపారమైన ఉష్ణత పెరిగింది. ఆ వేడిని శాంతింపజేయడానికి చంద్రుడు తన చల్లని కిరణాలతో సహకరించాడని విశ్వాసం. అందుకే శివుడు చంద్రుణ్ణి తన జటలలో స్థానం ఇచ్చాడని పురాణాలు వివరిస్తాయి.
ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో చంద్రుడు మనస్సుకు ప్రతీక. ఎప్పుడూ మారుతూ ఉండే చంద్రునిలానే మనస్సు కూడా చంచలంగా ఉంటుంది. అలాంటి మనస్సుపై సంపూర్ణ నియంత్రణ సాధించినవాడే శివుడు అనే సందేశాన్ని ఆయన తలపైని అర్ధచంద్రుడు సూచిస్తాడు. అంతేకాదు చంద్రుడు కాలాన్ని కూడా సూచిస్తాడు. క్షయ–వృద్ధి చెందే చంద్రుడు కాలప్రవాహానికి చిహ్నం అయితే, ఆ చంద్రుణ్ణి తన శిరస్సుపై ధరించిన శివుడు కాలానికి అతీతుడని, జనన–మరణ బంధాలకు మించినవాడని ఈ ప్రతీక తెలియజేస్తుందని ఆధ్యాత్మికవేత్తలు చెబుతున్నారు.
అందుకే శివుడి నుదుటి అర్ధచంద్రుడు కేవలం ఓ అలంకారం కాదు. అది మనస్సు నియంత్రణకు, శాంతి–శక్తుల సమతుల్యతకు, కాలాన్ని జయించిన పరమసత్యానికి సజీవ చిహ్నం. శివుడిని దర్శించిన ప్రతిసారి ఆ అర్ధచంద్రుడిని గమనిస్తే, శివతత్వంలోని ఈ లోతైన అర్థం మనకే అనుభూతిగా మారుతుందని భక్తులు విశ్వసిస్తున్నారు.